Chiều ngày 22/10/2026, Viện Khoa học tài nguyên nước tổ chức hội thảo tổng kết đề tài cấp Bộ “Nghiên cứu cơ sở khoa học và thực tiễn ứng dụng mô hình RRI (Rainfall Runoff Inundation) kết hợp mô hình ra quyết định đa tiêu chí (MCDM) hỗ trợ vận hành hiệu quả hệ thống hồ chứa trong mùa lũ. Áp dụng thí điểm cho lưu vực sông Mã”.

Về phía Viện, ThS. Trần Thị Diệu Hằng – Phó Viện trưởng Viện Khoa học tài nguyên nước chủ trì hội thảo và ThS. Trần Đức Thiện trình bày các kết quả nghiên cứu của đề tài. Tham dự hội thảo còn có các chuyên gia, nhà khoa học đến từ Cục Quản lý tài nguyên nước, Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, Trường Đại học Thủy lợi, Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia, Viện Khoa học Khí tượng thủy văn, Môi trường và Biển, Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội cùng các đơn vị nghiên cứu liên quan.

Kết hợp mô hình mô phỏng thủy văn, ngập lụt với công cụ hỗ trợ ra quyết định

Lưu vực sông Mã là khu vực có hệ thống hồ chứa tham gia điều tiết dòng chảy trong mùa lũ, trong đó việc vận hành các hồ chứa có vai trò quan trọng đối với công tác phòng, chống lũ và bảo đảm an toàn cho khu vực hạ du. Quá trình vận hành hệ thống hồ chứa cần xem xét đồng thời nhiều mục tiêu, bao gồm an toàn công trình, giảm thiểu rủi ro lũ lụt cho hạ du, bảo đảm nhu cầu cấp nước, duy trì dung tích tích nước và khai thác phát điện.

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đó, đề tài tập trung xác lập cơ sở khoa học và thực tiễn cho việc ứng dụng mô hình RRI kết hợp mô hình ra quyết định đa tiêu chí (MCDM), xây dựng bộ công cụ mô phỏng và hỗ trợ lựa chọn phương án vận hành hệ thống hồ chứa trong mùa lũ, áp dụng thí điểm trên lưu vực sông Mã.

Trong khuôn khổ hội thảo, ThS. Trần Đức Thiện đã trình bày tổng quan mục tiêu, phạm vi nghiên cứu, phương pháp thực hiện và các kết quả chính của đề tài. Nội dung nghiên cứu tập trung vào việc xây dựng mô hình mô phỏng quá trình mưa – dòng chảy – ngập lụt; kết nối với mô hình mô phỏng vận hành hồ chứa HEC-ResSim; đồng thời ứng dụng phương pháp ra quyết định đa tiêu chí để đánh giá, xếp hạng và đề xuất phương án vận hành phù hợp với các mục tiêu quản lý.

Cách tiếp cận này cho phép xem xét mối liên hệ giữa diễn biến dòng chảy trên lưu vực, hoạt động điều tiết của hệ thống hồ chứa và nguy cơ ngập lụt ở hạ du. Trên cơ sở các phương án vận hành được mô phỏng, mô hình MCDM hỗ trợ đánh giá những lợi ích và sự đánh đổi giữa các mục tiêu, qua đó cung cấp thêm căn cứ khoa học cho quá trình lựa chọn phương án.

Toàn cảnh Hội thảo

Các kết quả nghiên cứu nổi bật

Theo báo cáo tại hội thảo, đề tài đã thiết lập bộ công cụ kết hợp mô hình RRI và HEC-ResSim phục vụ mô phỏng mưa – dòng chảy, vận hành hệ thống hồ chứa và đánh giá hiệu quả cắt lũ trên lưu vực sông Mã.

Đối với mô hình RRI, nhóm nghiên cứu đã xây dựng, hiệu chỉnh và kiểm định mô hình trên cơ sở dữ liệu thủy văn, địa hình, sử dụng đất và các thông tin đầu vào liên quan. Kết quả mô phỏng được đối chiếu với số liệu thực đo tại các trạm, làm cơ sở đánh giá khả năng tái hiện diễn biến dòng chảy trên lưu vực.

Đối với mô hình HEC-ResSim, nhóm nghiên cứu đã thiết lập mô hình vận hành hệ thống hồ chứa, chuyển hóa các điều kiện của quy trình vận hành liên hồ chứa thành những ràng buộc trong mô phỏng và thực hiện hiệu chỉnh, kiểm định bằng dữ liệu các trận lũ. Đề tài cũng phát triển các mô-đun tự động hóa xử lý, chuyển đổi dữ liệu giữa các mô hình, góp phần nâng cao tính liên kết và hiệu quả thực hiện các bước tính toán.

Trên cơ sở đó, đề tài đề xuất bộ tiêu chí phục vụ vận hành hệ thống hồ chứa gồm bốn nhóm chính: an toàn hồ chứa, an toàn hạ du, tích nước cuối mùa lũ và lợi ích phát điện. Phương pháp TOPSIS được sử dụng trong khuôn khổ MCDM để đánh giá, xếp hạng các phương án vận hành theo những bộ trọng số và mức độ ưu tiên quản lý khác nhau.

Kết quả phân tích kịch bản vận hành trận lũ điển hình năm 2025 cho thấy việc tạo thêm dung tích phòng lũ thông qua hạ thấp mực nước hồ trước lũ có thể góp phần giảm đỉnh lũ tại các hồ và trên hệ thống. Trong các kịch bản được mô phỏng, phương án hạ mực nước đón lũ 2,0 m cho hiệu quả giảm đỉnh lũ cao hơn, với tỷ lệ giảm tại các vị trí được báo cáo khoảng 27,5–32,1%. Phương án hạ 0,5 m có mức giảm đỉnh lũ thấp hơn, khoảng 13,5–16,8%, nhưng thể hiện tính thỏa hiệp tương đối ổn định khi xem xét đồng thời các mục tiêu vận hành.

Các kết quả trên cho thấy hiệu quả của phương án vận hành phụ thuộc vào mức độ ưu tiên giữa yêu cầu phòng, chống lũ, an toàn công trình, tích nước cuối mùa và phát điện. Vì vậy, việc kết hợp mô phỏng với phương pháp ra quyết định đa tiêu chí có ý nghĩa trong việc so sánh các phương án trên cùng một cơ sở đánh giá, thay vì chỉ xem xét một mục tiêu riêng lẻ.

Ông Trần Đức Thiện trình bày báo cáo nghiên cứu

Trao đổi chuyên môn và định hướng ứng dụng

Tại hội thảo, các chuyên gia và nhà khoa học đã trao đổi về cơ sở khoa học, phương pháp xây dựng mô hình, lựa chọn tiêu chí đánh giá, khả năng kiểm chứng kết quả mô phỏng và tính phù hợp của các phương án vận hành đối với điều kiện thực tế trên lưu vực sông Mã.

Các ý kiến chuyên môn là cơ sở quan trọng để nhóm nghiên cứu tiếp tục rà soát, hoàn thiện bộ mô hình, hệ thống tiêu chí và quy trình đánh giá phương án vận hành. Đồng thời, việc xem xét các điều kiện ràng buộc theo quy trình vận hành liên hồ chứa, độ tin cậy của dữ liệu đầu vào và sự đánh đổi giữa các mục tiêu quản lý được xác định là những nội dung cần quan tâm nhằm nâng cao khả năng ứng dụng của kết quả nghiên cứu.

Thông qua đề tài, Viện Khoa học tài nguyên nước hướng tới bổ sung cơ sở khoa học và công cụ kỹ thuật phục vụ công tác quản lý, vận hành hệ thống hồ chứa trong mùa lũ. Bộ mô hình kết hợp RRI – HEC-ResSim và phương pháp MCDM có tiềm năng hỗ trợ cơ quan quản lý phân tích, so sánh và lựa chọn các phương án vận hành theo những ưu tiên cụ thể, góp phần nâng cao hiệu quả phòng, chống lũ và sử dụng tài nguyên nước trên lưu vực sông Mã.

Hội thảo là dịp để nhóm nghiên cứu tiếp thu ý kiến của các chuyên gia, nhà khoa học, qua đó tiếp tục hoàn thiện kết quả đề tài, nâng cao chất lượng sản phẩm và khả năng ứng dụng vào thực tiễn quản lý tài nguyên nước.