Cách tiếp cận “từ trên xuống” trong nghiên cứu đánh giá tài nguyên nước dưới tác động của biến đổi khí hậu

 

Trong lĩnh vực nghiên cứu về khí hậu và những thay đổi của các yếu tố khí hậu, cách tiếp cận được sử dụng thường xuyên nhất là cách tiếp cận “từ trên xuống” do bị hạn chế bởi tính sẵn có của Mô hình hoàn lưu toàn cầu (GCM) và Mô hình khí hậu khu vực (RCM). Trong đó, các thay đổi được xem xét có thể xảy ra trong tương lai dựa trên các kịch bản định trước được tham số hóa trong các mô hình quy mô lớn và được chi tiết hóa để có thể xác định các tác động lên hệ thống thủy văn địa phương.

Tuy nhiên, một hạn chế quan trọng của phương pháp này tính không chắc chắn và có thể bỏ qua các kịch bản trong tương lai. Chính vì vậy, cách tiếp cận “từ dưới lên” được sử dụng như một phương án thay thế để sử dụng một lượng lớn các điều kiện có thể đánh giá tính nhạy cảm của hệ thống nguồn nước đối với biến đổi khí hậu và xác định các trường hợp rủi ro tiềm tàng.

 

Trên cơ sở khắc phục những nhược điểm của hướng tiếp cận “từ trên xuống”, tiếp cận theo hướng “từ dưới lên” được xây dựng và sử dụng. Cách tiếp cận này nhấn mạnh rằng kiến thức địa phương được coi trọng, đánh giá cao và được tìm kiếm, và chính người dân địa phương được coi là chuyên gia phù hợp về môi trường địa phương. Việc đánh giá lại năng lực, khả năng và kiến thức địa phương có thể trao quyền cho các cộng đồng địa phương tham gia vào các dự án và chương trình quản lý môi trường địa phương. Cách tiếp cận này đóng vai trò quan trọng trong hiệu quả thực hiện quản lý nguồn nước. Dưới sự tài trợ của Ngân hàng châu Á (ADB), Dự án cấp nước vệ sinh nông thôn Punjab (Pakistan) được xây dựng trên cơ sở sự tham gia của cộng đồng trong hệ thống cấp nước sạch. Người dân không chỉ tham gia vào giai đoạn quy hoạch và xây dựng ban đầu mà còn chịu trách nhiệm vận hành và duy trì hệ thống.

Nhiều nghiên cứu gần đây liên quan đến tài nguyên nước đã ứng dụng cách tiếp cận này trong quy hoạch và đánh giá rủi ro. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại những yếu tố không chắc chắn và dễ bị tác động đối với các nhà lập pháp. Bằng việc xây dựng một lượng lớn các kịch bản khác nhau mà cách tiếp cận “từ dưới lên” có thể làm giảm tính không chắc chắn. Các bước thực hiện như sau: (1) Chi tiết hóa các kịch bản từ mô hình khí hậu khu vực; (2) Sử dụng mô hình thống kê xây dựng số liệu mưa ngày và nhiệt độ lớn ngày lớn nhất cho 30 năm từ dữ liệu đã được chi tiết hóa; (3) Lặp lại bước 2 để xây dựng một lượng lớn các kịch bản; (4) Sử dụng mô hình SWAT để dự tính tổ hợp dòng chảy từ các kịch bản khí hậu; (5) Xác định các khả năng tác động của khí hậu đến dòng chảy.

 

 Như vậy, có thể thấy rằng cách tiếp cận “từ dưới lên” chính là việc phân tích, đánh giá những tổn thương nguồn nước mà lưu vực phải hứng chịu do các tác động tự nhiên và con người, qua đó xác định được những giải pháp làm giảm thiểu thiệt hại đối với nguồn nước. Cách tiếp cận này có thể được hiểu như cách tiếp cận có sự tham gia (participatory) và phi tập trung (decentralization).

Ưu điểm:

  • Mối liên kết giữa các kiến thức khoa học và thực tiễn của địa phương được cải thiện, các tri thức của cộng đồng được vận dụng trong việc giải quyết các vấn đề của địa phương. Do đó, cách tiếp cận này có sự phù hợp với thực tiễn cao.
  • Bỏ qua được những yếu tố không chắc chắn từ việc xác định các kịch bản trong tương lai.
  • Tập trung vào đối tượng chịu ảnh hưởng của các chính sách, quy hoạch, quản lý nguồn nước là người dân địa phương.

Nhược điểm:

  • Cách tiếp cận “từ dưới lên” có thể hàm chứa tính không chính xác do sự khác biệt giữa lý thuyết và thực tế. Đôi khi sự tham gia của các yếu tố địa phương có thể gây nhiễu và thay đổi những quy luật vật lý thực sự của vấn đề. Việc xem xét các yếu tố địa phương trong nghiên cứu do đó không phản ánh đúng thực trạng mà bị ảnh hưởng bởi những yếu tố khác về nhận thức, kinh tế và văn hóa.

Tiếp cận “từ dưới lên” không có sự đối chiếu với các quy hoạch tổng thể nên những phương án theo cách tiếp cận này có thể mâu thuẫn với mục tiêu chung của quốc gia, vùng.

Trần Văn Trà, Văn Thị Hằng, Ngô Thị Thủy, Cung Hồng Việt

 

 VienKHTNN.Core - VienKHTNN_LienKet

 Content Editor

 VienKHTNN.Core - VienKHTNN_AnPham_Phai

ẤN PHẨM NỔI BẬT